|
Bademin
anavatanı Çin ve Orta Asya'dır. Asya ile Avrupa arasındaki İpek yolunda
bademin seyyahlar tarafından yendiği bilinmektedir. Seyyahlar bademi bu yol
vası tasıyla Yunanistan, Türkiye ve Orta Doğuya getirilmişlerdir. Uzun
yıllardır Akdeniz kıyılarında özellikle İspanya ve İtalya'da badem
yetiştiriciliği yapılmaktadır.
Botanik açıdan kiraz, erik ve şeftali ile aynı familyada yer almaktadır.
Badem, kayısı ve şeftali gibi bazı meyve türleri binlerce yıl önce
Türkiye'ye getiril miştir. Yıllarca sadece tohumla üretilmesinden dolayı,
çok geniş bir çeşitliliğe sahip tir Bunun, yanı sıra diğer ülkelerden
yurdumuza Teksas, Nonpareil gibi badem çeşit leri getirilmiş ve üretimi
yapılmıştır. Türkiye'de Doğu Karadeniz'inkıyı bölgesi ile çok yüksek
yaylalar dışında her yöresinde badem yetiştirilmektedir. Badem
yetiştiriciliği ülkemizde Ege Bölgesinde yoğunlaşmış olup, bunu Akdeniz, İç
Anadolu ve Mar mara Bölgeleri izlemektedir. Özellikle Ege ve Akdeniz
bölgelerinde Türkiye badem üretiminin üçte ikisi üretilmektedir.
Badem yetiştiriciliği açısından en önemli bölge Ege Bölgesi, burada da Datça
Yarımadasıdır. İKLİMBadem için, yazları kurak ve sıcak, kışları ılık ve
yağışlı Akdeniz iklimi idealdir. Bununla beraber, odun kısmının kış
soğuklarına dayanıklı olması nedeniyle, kış soğuklarının fazlaca olduğu
yerlerde de yetişebilmektedir. Ağacının odun kısmı -20°C, -30°C'ye kadar
soğuğa dayanabilir.
Çiçek tomurcuklarının kışa dayanıklılığı şeftali çiçek tomurcuklarından daha
azdır. Ülkemizde kış soğuklarının fazla olduğu yerlerde ekonomik olarak
badem yetiştirici liği yapılamaz.
Kış dinlenme ihtiyacı diğer meyve ağaçlarına göre daha kısadır. +5°C' nin
altında 90-400 saatlik bir soğuklama yeterlidir.
Badem yetiştiriciliği için, ilkbahar başlangıcındaki durgun olmayan hava
şartları bü yük önem taşır. İlkbaharda don olayları bakımından en kritik
dönem çiçek ve körpe çağla dönemidir. Çiçeklenme zamanında -4°C, -5°C'ye
dayanabilen çiçekler, körpe çağla döneminde -1°C, -O,5°C'lerde zarar
görürler. Dona dayanım bakımından çeş itler arasında büyük farklar
görülmektedir.
TOPRAK
Toprak istekleri bakımından seçiciliği fazla olmayan bir meyve türüdür.
Hafif, derin, süzek ve alüvyal topraklarda iyi ürün verir. Bu gibi
topraklarda kökler 3-5 m derine gider.
AĞAÇ ÖZELLİKLERİ
Ağaç : 6-8 m boylanır. Bazı hallerde ağaçların yüksekliği 12 m'ye kadar
boylanabilir. Yıllık dallar üzerindeki tüm tomurcuklar aynı mevsimde büyür
ve ikinci dallar meyda na gelmesi halinde ağaç yayvan olur. Badem ağaçları
ortalama olarak 50 yıl kadar yaşarlar. 100 yaşma kadar yaşayan ağaçlara da
rastlamak mümkündür.
Kök : Kazık kök tipindedir. Saçak kök az olduğundan fidanlar yer değiştirme
sırasın da çok kayıplar verirler.
Yapraklar : Çeşitlere göre iri, orta iri ve küçüktür. Renk açık ve koyu
yeşil arasında değişir. Yaprağın kenarları dişlidir.
Tomurcuklar : Çiçek tomurcukları, farklı yaştaki dallarla bunlar üzerindeki
2-13 cm uzunluğundaki buket denilen kısa meyve dalcıklarında bulunur.
TOPRAK HAZIRLIĞI
Toprak öncelikle derin olarak sürülür. Kuvvetli topraklarda dikim aralığı
8-9 m, zayıf ve az derin topraklarda ise 5-6 m olmalıdır. Ayrıca yağış
miktarı azaldıkça, dikim aralıklarını artırmak gerekir. Kurak koşullarda
bademlik kurulması, yerinde çöğür yetiştirip aşılamak sureti ile yapılır.
Çöğürler ancak 2-3 yıl sonra aşılanabilecek düzeye ulaşırlar.
BAHÇE TESİSİ
Yetiştiricilerimizin büyük bir kısmı bademi tohumla üretmektedir. Diğer
meyve türlerinde olduğu gibi, badem de aşı ile üretilir. Badem için en çok
uygulanan aşı yöntemi bir yaşlı çöğürler üzerine durgun göz aşısıdır. Ancak,
Datça yöresinde çoğunlukla sürgün göz aşısı yapılmaktadır. Ayrıca kıraç
yerlerde bahçeye çekirdek (tohum) ekerek yerinde aşı yapma yoluna
gidilebilir. Kalem aşısı da badem üreticiliğinde kullanılabilir. Yarma
aşıdan ziyade kabuk altına yapılan çoban aşısı tercih edilmelidir.
Anaçlar
Badem : Badem çöğürleri, kireçli ve kurak şartlar için idealdir.
Şeftali : Bademe göre daha yüzeysel köklüdür ve daha kısa ömürlüdür. Erken
meyveye yatar. Kireç oranı düşük yerlerde kullanılır. Nemotodlu yerlerde
nemaquard anaç olarak kullanılmalıdır.
Erik : Su tutan, kök çürüklüğü ile bulaşık topraklarda kullanılır. Ancak tüm
çeşitlerle uyuşması iyi değildir.
BAHÇELERİN KURULMASI
Badem çabuk gelişen bir meyve türü olduğu için sık dikimden kaçınılmalıdır.
Bahçelerde kare dikim tercih edilmelidir. Meyilli arazide ise çapraz
(kontur) dikim yapılmalıdır. Ağaçlar dikimi takip eden yaz aylarında birkaç
kez sulanmalıdır.
Kışları soğuk geçmeyen bölgelerde fidan dikimi Ocak ayında yapılır. Soğuk
bölgelerde ise Mart ayını beklemekte yarar vardır. Fidan çukurları 70-80 cm
derinlik ve genişlikte olmalıdır. Dikilen aşılı fidanların aşı yerlerinin
toprak içinde kalmamasına özen gösterilmelidir.
Badem çiçekleri kendine uyuşmazdır. Bu nedenle t
MEYVE
Sert kabuklu meyveler grubuna girer. Olgunlaşmış ve k:urutulmuş bademlerde
dış yeşil kabuk kuruyarak kendiliğinden sert kabuktan ayrılır.
Bademler, kabuk özelliklerine göre 4'e ayrılır. l .El bademleri :El ile
kolayca kırılırlar.
2-.Diş bademleri :Diş ile kolay el ile zor kırılırlar.
3-Sert bademler: Çekiçle kolay, diş ile zor kırılırlar.
4.Taş bademleri: Kabuk ancak çekiçle kırılır.
Bazı Badem Çeşitleri
Nonpareil: Kaliforniya'da (ABD) mevcut çeşitlerin en iyisi olarak kabul
edilir. Ağacı kuvvetli ve verimlidir. Çabuğu ince, iç badem kalitesi
yüksektir. İç randımanı % 60-70, çift badem oranı ise % 5-10'dur.
Tozlayıcıları Ne plus Ultra ve Teksas çeşitleridir.
Teksas: Kaliforniya'da (A.B.D.) yetiştiricilik açısından Nonpareil'dan sonra
gelir. Ağacı çok kuvvetli, dış şartlara dayanıklı ve verimliliği yüksektir.
Kabuğu yumuşak, iç badem kalitesi ortadır. İç randımanı %45-50, çift badem
oranı ise %15-30'dur.
Ne plus ultra: Ağacı orta kuvvette, verimliliği orta ile yeterli
arasındadır. Kabuğu yumuşak ve açık renkli olduğundan özellikle kabuklu
olarak satış için tercih edilenbir bademdir.
İç randımanı % 50-60, çift badem oranı ise % 15-30'dur.
Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi'nce seleksiyon yoluyla seçilen bazı badem
çeşitleri:
Seleksiyon No:5-l, Seleksiyon
No:17-4, Seleksiyon No:101-9, Seleksiyon No:104-l.
YILLIK BAKIM İŞLERİ
Dikilen fidanların tepesi 70-80 cm'den vurulur. Dikimi müteakip yaz budaması
mutla ka yapılmalıdır.
Badem ağaçları genellikle modifiye lider veya goble şekillerine göre terbiye
edilirler.
Sulama : Ülkemizde badem yetiştiriciliği kuru şartlarda yapılır. Ancak,
sulandığı tak tirde verim 2-4 kat artmaktadır. Gübreleme : Badem bahçelerine
her yıl azot takvi yesi yapılmalıdır. Uygulanacak olan azot, fosfor,
potasyum ve diğer mikro element lerin miktarı ise yapılacak toprak ve yaprak
analizi sonucunda en doğru şekilde belirlenir. Hasat : Meyveler iyice
olgunlaştıktan ve dış kabuk kavladıktan sonra ha şata başlanmalıdır. Dış
ülkelerde makine ile hasat da yapılmaktadır.
EGE TARIMSAL ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜ
Kaynak : Dr. İlhan ÖZKARAKAŞ / www.bahce.biz
|