TARİHÇE

Aydın; tarihin bilinen devirlerinden beri çeşitli uygarlıklara merkez olmuş, antik çağın Afrodisias, Milet, Alinda, Didyma, Nisa, Prien, Magnesia gibi kentler önde gelen kentler olmuştur.

Bugünkü Aydın, kuzeyindeki Top Yatağı sırtında kurulan Tralles Kenti ile birlikte MÖ 2500 yılında Hititler zamanında gelişmiş, MÖ VII. yy.da Lydia zamanında da en parlak çağını yaşamıştır.

Düşüncenin yaşam ve felsefe arasında kopmaz bağ olarak insan yaşamını işlediği bu topraklar, sırasıyla Frigya, Lidya, Pers, Roma ve Bizans çağlarını yaşamış, daha sonra 1171-1270 yılları arasında Selçuklular, 1270-1307 yılları arasında Menteşeoğulları, 1307-1390 yılları arasında Aydınoğulları, 1390-1922 yılları arasında da Osmanlı dönemini yaşamıştır.

Selçuklularla birlikte Türk uygarlığının izleri olan kültür varlıkları ve vakıf eserleriyle donatılan Aydın; sanat, felsefe, sosyal hizmetler, tarım ve mimaride parlak ve uygar günlere şahit olmuş, geçmiş dönemlerin tarihsel izleri korunarak günümüze kadar taşınmıştır.

Aydın'ın Türk egemenliğinde bir yönetim birimi statüsü kazanması 1390 yılında Yıldırım Beyazıt'ın şehzadesi Ertuğrul Bey'in Vali olarak Aydın'a atanmasıyla başlamıştır.

Aydınoğulları zamanında şehrin adı Aydın Güzelhisarı olmuş, daha sonraları Aydın adını almıştır. Şehir XIV yy. da bugünkü yerine kurularak idari kademelendirme sırasıyla, 1390 yılında eyalet, 1426 yılında sancak, 1811 yılında eyalet, 1850 yılında İzmir’e bağlı sancak olmuştur.

Aydın'ın 1919 yılına kadar sancak şeklinde devam eden bu yönetim şekli, 25 Mayıs 1919-7 Eylül 1922 yılları arasında 40 aya yakın süren işgalden sonra ve Kurtuluş Savaşının kazanılmasıyla birlikte 1923 yılında değişmiş, müstakil vilayet olmuştur.

COĞRAFYA

Aydın, orta ve batı kesiminde verimli ovalar, kuzey ve güneyi dağlar ile çevreli Büyük Menderes Havzası üzerinde 8.007 km2’lik bir alan üzerine kuruludur.

Doğusunda Denizli, batıda Ege Denizi, kuzeyde İzmir ve Manisa, güneyde ise Muğla illeriyle komşudur. İl Merkezi rakımı 65 metre, kıyı şeridi uzunluğu 150 km.yi bulan ilimiz topraklarının büyük bölümünü dağlık alanlar oluşturur. Batı kesimindeki Akdağ'ın 1891 m' ye erişen Aktaş Tepesi ilin en yüksek noktasıdır.

Kuzey kesimde doğal sınır oluştururcasına Aydın Dağları uzanır. İlin güney kesimini ise Menteşe Dağları olarak tanınan dağlık alanlar engebelendirir. Bu alandaki başlıca yüksek kesimler Karıncalı ve Madranbaba Dağlarıdır.

Alçak düzlükler İlin özellikle orta ve batı kesiminde geniş alanlar kaplar. Bu düzlükler, Büyük Menderes Irmağının taşıdığı alüvyonların yığılmasıyla oluşan Büyük Menderes Ovası adıyla anılır. Bu düzlüklerin bazı bölümleri Aydın Ovası, Koçarlı Ovası, Söke Ovası ve Balat Ovası gibi yerel adlarla anılır.

Büyük Menderes Ovası kuzeyde ve güneyde kırık fay çizgileriyle sınırlanmış etkin bir deprem alanı üzerinde yer alır. Dağların genellikle kıyıya koşut oluşu, çok girintili çıkıntılı bir kıyı oluşmasına neden olmuştur. Söke Ovasının denize ulaştığı ve Büyük Menderes Deltasının bulunduğu kıyı şeridi oldukça uzun, düz ve sığdır. Dilek Yarımadası ve yarımadanın güneyinde yer alan Büyük Menderes Deltası, Kuşadası ve Söke ilçesi sınırları içinde yer almaktadır. Dilek Yarımadası, güneyinde yer alan Büyük Menderes Deltasının oluşum sürecinde bir çok lagün ve bataklığı bünyesinde barındıran sulak alanlar zengin bir flora ve faunaya sahiptir.

“Bafa Gölü” İl'in en büyük gölü olup Büyük Menderes Deltasının güney doğusundadır. Toplam alanı 3.516 hektarı geçen gölün maksimum derinliği 25 m.ye ulaşmaktadır. Bu göl, ülkemizdeki sulak alanlardan biri olan Büyük Menderes Deltasının jeomorfolojik gelişimi sonucunda Ege Denizi'nin bir koyu iken göl halini almıştır.

Göl çevresi bitki örtüsü, ılgınlardan, zeytinliklerden ve çam ormanlarından meydana gelir. Gölde irili ufaklı adalar mevcuttur. Tabiat Parkı ilan edilen Bafa Gölü, Büyük Menderes Deltasının sahip olduğu ekosistem özelliklerini bünyesinde barındırmakta ve nesli tehlike altında bulunan bir çok kuş türüne çoğalma ve kışlama ortamı yaratmaktadır.

Vadi tabanı yer yer genişleyip daralarak doğu-batı doğrultusunda uzanan 584 km uzunluğundaki Büyük Menderes Nehrinin Aydın sınırları içindeki uzunluğu 281 km.dir. Nehrin yüzyıllardır taşıdığı alüvyonlar Aydın ovasını zenginleştirerek Batı Anadolu'nun en geniş düzlüğü haline getirmiştir.

Güneyden Büyük Menderes'e karışan Dandalas Çayı, Akçay ve Çine Çayı'nın vadi tabanlarında da ikinci derecede büyük ova düzlükleri yer alır. Bunlar içinde; Bozdoğan-Nazilli karayolunun doğusunda Çerkez Ovası, Çine Çayı orta yatağında Çine Ovası, Çine Çayına dökülen Karpuzlu Çayı çevresinde Karpuzlu Ovası başlıcalarıdır. Akarsu vadileri dışında Samsun Dağlarının batısında bir ay şeklinde denize doğru açılan Davutlar platformu İl'in başlıca düzlükleridir.

İKLİM

Aydın'da Akdeniz iklimi hakimdir. Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır. Ortalama sıcaklık 17.6 °C, ortalama yağışlı gün sayısı 80.6, ortalama yağış miktarı 677,5 mm/yıl' dır. İlimiz, 37°-44' ve 38°-08' kuzey enlemleri ile 27°-23' ve 28°-52' doğu boylamları arasında kalır.

NÜFUS

İlimizin 2000 yılı Genel Nüfus Sayımı kesin sonuçlarına göre; (ikamet edilen yer esası) toplam nüfusu 950.757 kişidir. İl nüfusunun %52’si (493.114) kentlerde, %48’i (457.643) köylerde yaşamaktadır. Nüfus artış hızı %o 14 dür. Okuma yazma oranı %94’dür .

Aydın; coğrafi özellikleri, iklim yapısı, toprak ve su kaynakları, doğal güzellikleri ile Ülkemizin en güzel köşelerinden biridir. İl’in ekonomisi genelde tarıma dayalıdır. Aydın’da sanayi dallarının dağılımında tarım ürünlerini işleyen sektörler ağırlık taşımaktadır.İl madencilik sektöründe özellikle feldispat, kuvars ve jeotermal kaynak yönünden ülkemizde bilinen en büyük potansiyele, kaynak içme suları yönünden ise zengin rezervlere sahip bulunmaktadır.Hem doğal güzellikleri, hem de tarihi yerleri ile büyük bir turizm potansiyeline sahip olan Aydın ili bu sektörde de daha da gelişmeye açıktır.1995 yılında ilin gayri safi milli hasıladan kişi başına düşen payı 2.810 dolar iken, 2001 yılında bu rakam 2.017 dolar olmuştur.

SANAYİ VE TİCARET

Ekonomik potansiyeli oldukça yüksek olan Aydın; coğrafi konumu, hammadde kaynaklarına yakınlığı, organize sanayi bölgeleri, nüfusun genç, dinamik ve vasıflı oluşu gibi nedenlerle başta turizm, tarım ve hizmet sektörleri ile sanayileşme bakımından gelişen ve yükselen bir konumdadır. İlimizin tarımsal zenginliği ile sanayiinin çok yönlü etkileşiminden dolayı tarıma dayalı bir sanayi kendiliğinden oluşmuştur. Organize Sanayi Bölgelerinin tamamlandıkça İlimiz sanayiinin yapısı da çeşitli sektörler yönünden gelişmiş bir duruma kavuşacaktır.

İlde Aydın, Nazilli, Söke, Kuşadası ve Didim Ticaret Borsaları, Ege Bölgesi Sanayi Odası (EBSO) na bağlı olarak Aydın Sanayi Şubesi, Aydın, Nazilli ve Söke Ticaret Borsaları, Aydın Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği mevcuttur.

İlimizde 8 adet Organize Sanayi Bölgesi vardır. Aydın (Umurlu) ile ASTİM (Aydın Sanayi Ve Ticaret İş Merkezleri ) Organize Sanayi Bölgeleri faaliyettedir. Nazilli, Söke, Ortaklar, Çine, Buharkent Organize Sanayi Bölgeleri ve Köşk-Ege Sera İhtisas Organize Sanayi Bölgesi yapımı sürdürülmektedir. İl genelinde faaliyette bulunan imalat sanayi kuruluşlarının büyük bir kısmı hammaddesi tarımsal üretime bağlı olan gıda ve dokuma sektörüne yöneliktir.

İlimiz alternatif enerji kaynakları yönünden zengindir.Aydın ili Türkiye’de jeotermal enerji potansiyeli bakımından en yüksek sıcaklığa sahip 230?C sıcaklıklı Germencik Ömerbeyli Jeotermal sahası dahil Türkiye’nin günümüze kadar bulunmuş en zengin jeotermal sahalarına sahiptir.Ayrıca temiz yenilenebilir diğer bir enerji kaynağı olan Rüzgar Enerjisi açısından yapılan ölçümler sonucu Söke ve Didim İlçelerindeki rüzgar hızının, rüzgar enerjisi uygulamaları için uygun olduğu tespit edilmiştir.

Türkiye’de üretilen feldispat madeninin % 95’i Çine ile Milas arasındaki dağlık bölgeden çıkarılmaktadır. Önemli maden varlıklarımız arasında feldispat, kuvars, mermer, linyit, kireç taşı ve kil başta gelmektedir.

İlimiz kaliteli kaynak suları yönünden zengin bir ildir.

Aydın’da Sağlık Bakanlığından izinli çok kaliteli 10 adet kaynak suyu işletmesi mevcuttur.

KÜLTÜR VE TURİZM

Aydın, kültürel, tarihi ve doğal yapısı itibariyle ülkemizin turizm sektöründe öncü kentlerinden biridir. İlin batısı, Ege Denizine açılması nedeniyle başta Kuşadası ve Didim ilçeleri olmak üzere tatilci turizminde önemli bir bölgedir. Diğer İlçeler ise daha çok yayla ve arkeolojik değerler açısından günübirlik turizme uygundur.

Dilek Yarımadası Büyük Menderes Deltası Milli Parkı, Bafa Gölü Tabiat Parkı, Tabiatı Koruma Alanları, Turizm Merkezleri, Özel Çevre Koruma Bölgelerindeki Antik Kentleri her yıl binlerce turist tarafından ziyaret edilmektedir.

Aydın İli ve İlçeleri turizm bakımından son derece elverişli iklimi, yaklaşık 240 güne ulaşan güneşli gün sayısı, 150 km. uzunluğundaki kıyı şeridinde birbirini izleyen koyları ve Altınkumlu plajları, termal kaynakları ve 10.985 hektar alana sahip “Dilek Yarımadası Milli Parkı” ve modern konaklama tesisleri ile herkesin tatil turizmi için istediğini kolayca bulabileceği ve seyahatten maksimum fayda sağlayabileceği ideal bir turizm merkezidir.

1171 yılından sonra Türklerin kültür ve medeniyet anlayışıyla bütünleşen Aydın; Osmanlıların Zincirli Han dedikleri Nasuh Paşa Külliyesi, Kuşadası İlçe’sindeki Ö. Mehmet Paşa Kervansarayı ve Güvercinadadaki Küçükada Kalesi, Bozdoğan İlçesindeki Körteke Kalesi, Nazilli İlçesi Esenköy’deki Arpaz Beyler Konağı ve Kulesi, Koçarlı İlçesinde Cihanoğlu Kulesi, Söke İlçesinde Sarıkemer ve Sazlıköydeki Osmanlı dönemi Köprüleri, İncirliova İkizdere Köprüsü, Merkezde Tahir Paşa Köprüsü, Atikehanım, Alihanoğlu, Çiftlik, Şeyh Süleyman Rüştü ve Ahi Bayram Türbelerinin yanı sıra Üveys Paşa, Hasan Çelebi (Eski-Yeni), Ramazan Paşa, Süleyman Bey Camileri, Cihanoğlu Camii ve Külliyesi ile Kaleiçi, Hacı Ziya Bey, Cumaönü ve İlyas Bey Camileri Selçuklu ve Osmanlı dönemi mimarisini yansıtan kültür varlıklarına sahiptir.

İl genelinde 3 adet müze olup, bu müzeler; Aydın Müzesi ve bağlısı Yörük Ali Efe Müzesi, Afrodisias Müzesi ve Milet Müzeleridir. Aydın Müzesi, Afrodisias Müzesi ve Milet Müzesi sorumluluklarında 8’i düzenlenmiş ve ziyarete açık toplam 21 önemli Örenyeri mevcuttur. Ziyarete açık Örenyerleri; Afrodisias, Nysa, Magnesia, Alinda, Milet, Alabanda, Didim ve Priene örenyerleridir. Genel anlamda İlimizde tescil edilmiş taşınmaz kültür varlığı sayısı yaklaşık 700’dür.

ULAŞIM

Aydın, coğrafi konumu ile demiryolu, deniz ve hava taşımacılığı imkanlarına sahip bir İl olmasına rağmen ticari yük ve yolcu taşımacılığında ağırlık karayolundadır.

İlimizde köy yolu ağı dışında 770 km uzunluğunda devlet ve il yolu, 48 km uzunluğunda otoyol, 135 km uzunluğunda demiryolu, 2400 gemi/yıl kapasiteli Kuşadası Limanı, 1435 m pist uzunluğuna sahip küçük tip uçakların iniş yapabileceği özellikte Havaalanı bulunmaktadır.